Konie na skrzydłach niepylaka apollo

Rezerwat przyrody Kruczy Kamień w Górach Kruczych to miejsce wyjątkowe nie tylko ze względu na walory geologiczne i krajobrazowe, ale również bogactwo ciepłolubnej roślinności i związanej z nią fauny. To właśnie tutaj podejmowane są działania mające na celu przywrócenie odpowiednich warunków siedliskowych dla jednego z najrzadszych europejskich motyli – niepylaka apollo Parnassius apollo. Ważnym elementem tych działań jest stosowanie tradycyjnych form użytkowania terenów otwartych, w tym wypasu zwierząt gospodarskich.

Kruczy Kamień – cenne siedliska u podnóża Gór Kruczych

Rezerwat przyrody Kruczy Kamień, położony około 2,5 km na południe od Lubawki, został utworzony w 1954 roku. Obejmuje powierzchnię 12,61 ha i chroni zachodnie oraz południowo-zachodnie stoki Kruczej Skały, wznoszącej się na wysokość 681 m n.p.m. Rezerwat słynie z interesujących form skalnych zbudowanych ze skał wulkanicznych i osadowych, jednak jego znaczenie przyrodnicze wykracza daleko poza walory geologiczne.

Szczególnie cenne są występujące tu murawy panońskie Festuco-Stipion, kserotermiczne Festuco-Brometea i naskalne Androsacetalia vandellii, a także ciepłolubne zbiorowiska roślinności pionierskiej Alysso-Sedion. Tworzą one mozaikę siedlisk o dużym znaczeniu dla lokalnej bioróżnorodności. Wśród charakterystycznych gatunków roślin znajdują się m.in. rozchodniki biały Sedum album i wielki Hylotelephium maximum, które mają szczególne znaczenie dla ochrony niepylaka apollo, ponieważ stanowią rośliny żywicielskie dla jego gąsienic.

Istotnym problemem rezerwatu i terenów położonych u jego podnóża jest postępująca sukcesja roślinności. Wraz z zaprzestaniem tradycyjnego użytkowania łąk i muraw otwarte powierzchnie stopniowo zarastają wysokimi trawami, krzewami i młodymi drzewami. Prowadzi to do ograniczenia dostępu światła, zmiany struktury roślinności i stopniowego zaniku siedlisk odpowiednich dla gatunków ciepłolubnych.

Niepylak apollo – motyl wymagający otwartych, nasłonecznionych siedlisk

Niepylak apollo preferuje otwarte, ciepłe i dobrze nasłonecznione stanowiska, takie jak górskie łąki, murawy kserotermiczne i skaliste zbocza. Kluczowe znaczenie dla jego przetrwania ma obecność roślin żywicielskich gąsienic, przede wszystkim rozchodników. Dorosłe motyle korzystają natomiast z nektaru wielu gatunków kwitnących roślin, m.in. ostrożeni Cirsium sp., chabrów Centaurea sp., goździków Dianthus sp. i świerzbnicy Knautia sp..

W Polsce niepylak apollo jest gatunkiem krytycznie zagrożonym wyginięciem. Do głównych przyczyn jego zaniku należały niszczenie i zarastanie siedlisk, przekształcanie łąk w grunty rolne oraz odławianie motyli przez kolekcjonerów. W Sudetach ostatnie populacje, w tym lokalny podgatunek Parnassius apollo silesianus, wyginęły na początku XX wieku.

Pierwsze próby przywrócenia niepylaka w Sudetach podjęto w 1994 roku właśnie w rezerwacie Kruczy Kamień. Wypuszczone motyle utrzymywały się tutaj przez ponad dziesięć lat. Do reintrodukcji powrócono w ramach kolejnych przedsięwzięć hodowlanych i ochronnych prowadzonych przez Karkonoski Park Narodowy. W 2019 i 2020 roku osobniki niepylaka wypuszczano ponownie w okolicach Kruczego Kamienia i zamku Chojnik.

Przywracanie właściwego stanu siedlisk

Ochrona niepylaka apollo nie może ograniczać się do samej hodowli i wypuszczania motyli. Warunkiem powodzenia reintrodukcji jest przede wszystkim zapewnienie im odpowiednich siedlisk, w których będą mogły znaleźć pokarm i przejść cały cykl rozwojowy.

Dlatego w ostatnich latach Klub Przyrodników w ramach projektu Life Apollo 2020 prowadził na Kruczym Kamieniu i w jego najbliższej okolicy, działania mające na celu powstrzymanie sukcesji i przywrócenie otwartego charakteru skał, łąk i muraw. Zimą 2023/24 na terenie rezerwatu wycięto drzewa i krzewy, a latem 2025 roku zastosowano wypas kóz, który miał pomóc w utrzymaniu efektów przeprowadzonych prac. Równolegle podjęto działania na łące u podnóża rezerwatu. Zimą 2024/2025 usunięto tam podrost drzew i krzewów, natomiast jesienią 2025 roku łąkę skoszono i usunięto z niej nagromadzoną biomasę.

Zabiegi te mają ograniczyć sukcesję i przywrócić właściwe warunki świetlne oraz przestrzenne dla nektarodajnej roślinności łąkowej, a także ograniczyć konkurencję ze strony ekspansywnych gatunków traw. Ważne jest jednak nie tylko jednorazowe usuwanie podrostu krzewów i drzew czy wykoszenie terenu, lecz także znalezienie sposobu na długoterminowe utrzymanie uzyskanych efektów.

Konie na łące pod Kruczym Kamieniem

Jednym z elementów działań ochronnych i zaangażowania społecznego stała się inicjatywa wolontariatu konnego LIFE Apollo2020. Przez cały wrzesień wolontariusze opiekowali się końmi, dbając o ich codzienne potrzeby i realizując zadania związane z utrzymaniem terenów otwartych. Obecność koni i organizacja pracy wokół nich stanowiły okazję do połączenia praktycznej ochrony przyrody z aktywnym wolontariatem.

W tym czasie dzięki wolontariuszom udało się również w pełni zrealizować zaplanowane odkrzaczanie części zbocza rezerwatu, z którym wcześniej nie poradziły sobie do końca kozy. Wolontariusze zgrabili także biomasę z łąki wykoszonej wcześniej podczas warsztatów tradycyjnego koszenia kosą ręczną. Uczestniczyli ponadto w zbieraniu i sadzeniu rozchodników, które posłużą do tworzenia kolejnych siedlisk niepylaka apollo, a także w działaniach edukacyjnych skierowanych do turystów.

Sami wolontariusze zyskali również cenną wiedzę i doświadczenie na temat praktycznej ochrony cennych siedlisk o otwartym charakterze. Mieli także okazję do bezpośredniego kontaktu z ekspertami pracującymi w projekcie, a także możliwość wzięcia udziału w dużym przedsięwzięciu związanym z restytucją ginącego gatunku.

Przedsięwzięcie pokazało, że ochrona siedlisk może łączyć różne formy aktywności – od tradycyjnych zabiegów gospodarskich, przez udział zwierząt, po zaangażowanie wolontariuszy. Szczególnie ważne było połączenie opieki nad końmi z pracami prowadzonymi na zboczach i łące u podnóża Kruczego Kamienia.

Czego uczą nas doświadczenia z wypasu koni?

Wypas zwierząt gospodarskich jest coraz częściej wykorzystywany jako długoterminowe narzędzie zarządzania cennymi siedliskami przyrodniczymi. Odpowiednio prowadzony może ograniczać dominację ekspansywnych traw przez co zwiększa różnorodność gatunkową i strukturalną roślinności na łąkach i murawach.

Interesujących przykładów dostarczają doświadczenia naszych czeskich partnerów projektowych – Vzdělávací a informační středisko Bílé Karpaty (VIS) z rezerwatu Bočky w Białych Karpatach. Zaobserwowano tam, że konie skuteczniej niż owce rozrzedzały zwartą roślinność. Powstawały niewielkie płaty odsłoniętej gleby co pozwalało na rozprzestrzenianie się rozchodnika wielkiego, a ograniczeniu ulegała dominacja trzcinnika piaskowego (Calamagrostis epigejos). Poprawę jakości siedliska zaobserwowano już w pierwszym roku wypasu.

Wyniki porównawczych prób prowadzonych w Polsce wskazują natomiast, że poszczególne gatunki zwierząt mogą pełnić odmienne funkcje. Kozy dobrze sprawdzają się na skalistych zboczach i skutecznie ograniczają rozwój krzewów, owce mogą być wykorzystywane do utrzymywania siedlisk roślin żywicielskich i gospodarowania łąkami, natomiast bydło znajduje zastosowanie na łąkach bogatych w rośliny nektarodajne.

Dlaczego właśnie konie?

Wybór koni jako zwierząt wykorzystywanych w ochronie łąk i muraw znajduje uzasadnienie w badaniach nad ich wpływem na strukturę i różnorodność roślinności. Jak wskazuje przegląd literatury Anny Chodkiewicz (2020), ekstensywny wypas koni może prowadzić do powstawania mozaiki zbiorowisk roślinnych, obejmującej zarówno niskie, intensywnie wypasane fragmenty, jak i płaty wyższej roślinności. Konie zgryzają przede wszystkim wyższe trawy, ograniczając ich dominację i poprawiając dostęp światła do niższych warstw runi. Ich obecność może również zmniejszać grubość warstwy zalegającej ściółki, odsłaniać niewielkie fragmenty gleby i tworzyć warunki sprzyjające kiełkowaniu oraz rozwojowi nowych roślin.

Badania prowadzone we Francji wykazały, że wypas koni może być skuteczniejszy od wypasu owiec w ograniczaniu dominacji wysokich traw, mało atrakcyjnych pokarmowo dla innych zwierząt gospodarskich (Catorci et al. 2012). Z kolei badacze z Portugalii zwracają uwagę na charakterystyczny sposób żerowania koni, który pozwala utrzymywać krótką roślinność w mozaice z wyższymi płatami traw. Taka niejednorodna struktura może być korzystna dla wielu gatunków roślin i zwierząt, w tym bezkręgowców (Fleurance et al. 2012).

Nie oznacza to jednak, że jednorazowy wypas koni rozwiąże problem zarastania siedlisk łąkowych i muraw. Badania wskazują, że jego skuteczność zależy od odpowiedniej obsady zwierząt, czasu wypasu i warunków siedliskowych. Konie nie eliminują wszystkich młodych drzew i krzewów, dlatego konieczne może być okresowe wprowadzanie dodatkowych zabiegów jak koszenie oraz usuwanie niepożądanej roślinności. Zbyt intensywny wypas również może przynieść niekorzystne skutki, w postaci nadmiernego zgryzienia roślinności oraz wzbogacenia gleby w azot pochodzący z odchodów i moczu zwierząt.

W przypadku łąki u podnóża Kruczego Kamienia konie mogą zatem stanowić cenne uzupełnienie dotychczasowych działań ochronnych. Odpowiednio zaplanowany wypas pozwala nie tylko ograniczać dominację wysokich traw, lecz także kształtować bardziej zróżnicowaną strukturę łąki, sprzyjającą roślinom kwitnącym w różnych okresach roku i związanym z nimi owadom. W połączeniu z koszeniem, usuwaniem krzewów, odtwarzaniem stanowisk rozchodników może stać się ważnym elementem długofalowej ochrony siedlisk niepylaka apollo.

Ochrona niepylaka apollo to bowiem nie tylko troska o jeden wyjątkowy gatunek motyla. To również przywracanie tradycyjnego krajobrazu łąk i muraw, którego różnorodność przez stulecia współtworzyły człowiek i zwierzęta gospodarskie.

Literatura:

Chodkiewicz A. 2020. Advantages and disadvantages of Polish primitive horse grazing on valuable nature areas – A review. Global Ecology and Conservation, Volume 21, e00879.

Catorci A., Gatti R., Cesaretti S. 2012. Effect of sheep and horse grazing on species and functional composition of sub-Mediterranean grasslands. Appl Veg Sci, 15: 459-469.

Fleurance G., Edouard N., Collas C., Duncan P., Farruggia A., Baumont R., Lecomte T., Dumont B. 2012. How do horses graze pastures and affect the diversity of grassland ecosystems?. In: Saastamoinen, M., Fradinho, M.J., Santos, A.S., Miraglia, N. (eds) Forages and grazing in horse nutrition. Forages and grazing in horse nutrition, vol 132. Wageningen Academic Publishers, Wageningen.